ՀԱՅ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ

Հայ Եկեղեցին մէկ մասն է Քրիստոնէական Ընդհանուր Եկեղեցւոյ: Քրիստոնէութիւնը ամբողջ աշխարհին մէջ տարածուած երկուհազարամեայ կրօնք մըն է:

Բացի կրօնական իր նկարագրէն եւ դերակատարութենէն, Հայաստանեայց Եկեղեցին ունի նաեւ Ազգային դիմագիծ եւ սերտօրէն կապուած է Հայութեան կեանքին՝ թէ՛ անցեալին եւ թէ ներկայի: Այս պատճառով ալ անհրաժեշտ է սերտել Հայ Եկեղեցւոյ պատմութիւնն ու կառոյցը լաւ հասկնալու համար Հայ ժողովուրդին քաղաքական եւ քաղաքակրթական կեանքն ու պատմական հոլովոյթը:

Հայոց պատմութեան էջերէն գիտենք, որ Հայ Եկեղեցին շատ կարեւոր ազդեցութիւն եւ դերակատարութիւն ունեցած է մեր մտաւոր զարգացումին (գրականութիւն եւ արուեստներ) եւ քաղաքական ու ընկերային կեանքին մէջ: Հայ Եկեղեցին այնքան սերտօրէն շաղուած է հայ կեանքին հետ,  որ յաճախ դժուար է իրարմէ անջատել Հայ ազգային պատմութիւնն ու Հայ եկեղեցական պատմութիւնը:

Մեր Եկեղեցին կը կոչուի ՀԱՅԱՍՏԱՆԵԱՅՑ ԱՌԱՔԵԼԱԿԱՆ ԵԿԵՂԵՑԻ: Առաքելական կը կոչուի, որովհետեւ Հայաստանի մէջ Քրիստոնէութիւնը առաջին անգամ քարոզուեցաւ Յիսուսի Առաքեալներուն կողմէ:

Առաքելականութիւնը կարեւոր է ցոյց տալու համար Եկեղեցւոյ սկզբնական, հնագոյն օրերէն ծագումը եւ ուղղակի Քրիստոսի խօսքին ունկնդիր աշակերտներուն ներգործութիւնը, ինչպէս նաեւ ցոյց տալու համար անոր ինքնուրոյնութիւնն ու անկախութիւնը:

Մեր Եկեղեցւոյ աւանդութեան համաձայն, Քրիստոսի Առաքեալներէն երկուքը՝ Ս. ԹԱԴԷՈՍ եւ Ս. ԲԱՐԹՈՂՈՄԷՈՍ եկան Հայաստան աշխարհ, քարոզեցին Քրիստոնէական կրօնքը ու այդ պատճառով իսկ նահատակուեցան:

 Առաջին դարուն Հայաստանի մէջ Քրիստոսի Առաքեալներուն կողմէ քարոզուած կրօնքը հետզհետէ տարածուեցաւ Բ. եւ Գ. դարերուն, բազմաթիւ դժուարութիւններու եւ զոհողութիւններու ճամբով:

Քրիստոնէութիւնը պետականօրէն արգիլուած կրօնք մըն էր ո՛չ միայն Հայաստանի մէջ, այլ նաեւ Հռոմէական Կայսրութեան տարածքին, այսինքն ամբողջ հին աշխարհին մէջ: Անոնք որոնք յայտնապէս կը հետեւէին Քրիստոնէութեան, կը հալածուէին եւ կ՚ենթարկուէին ծանրագոյն պատիժներու, նոյնիսկ՝ նահատակութեան: Ուստի՝ Բ. եւ Գ. դարերուն Քրիստոնէութիւնը գաղտնի կրօնք մըն էր, սակայն լայն հող շահած էր արդէն Հայաստանի մէջ:

Դ. դարու առաջին տարին՝ 301-ին, Հայ ժողովուրդը Քրիստոնէութիւնը ընդունեց իբրեւ ազգային եւ պետական կրօնք, Ս. Գգրիգոր Լուսաւորչի ջանքերով եւ Տրդատ Գ. Արքայի հրովարտակով: Այս դէպքը պատճառ դարձաւ, որ մեր պատմութեան ամբողջ ընթացքը փոխէ իր ուղղութիւնը:

Ե. դարը կոչուած է մեր պատմութեան ՈՍԿԵԴԱՐը. այս դարուն է, որ ՀԱՅՈՑ ԳԻՐԵՐՈՒ ԳԻՒՏին եւ ԱՍՏՈՒԱԾԱՇՈՒՆՉԻ ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹԵԱՆ շնորհիւ ունեցանք ազգային գրականութեան ծաղկեալ շրջան մը:

Սահակ կաթողիկոս ընտրուեցաւ 387 թուականին եւ իր ամբողջ կեանքը ի սպաս դրաւ Հայ ժողովուրդի ծառայութեան:

Սահակ Կաթողիկոսի գործունէութեան մէջ ամենէն փափուկ խնդիրը անոր յարաբերութիւնն էր Պարսից Արքայից Արքային հետ: Իբրեւ յունական կրթութիւն ստացած կրօնաւոր, ան միշտ կասկածի տակ էր բիւզանդական քաղաքականութեան համակիր ըլլալու հանգամանքով եւ հետեւաբար չէր վայելեր պարսկական իշխանութեան վստահութիւնը:

Սահակ Կաթողիկոսին իմաստութիւնը եղաւ տեսնել երկու կողմերէն՝ պարսկական եւ բիւզանդական հաւասարապէս սպառնացող վտանգը եւ Հայութեան փրկութեան միակ ճամբան գտնել Քրիստոնէութեան ամբողջական ՀԱՅԱՑՄԱՆ ու ԱԶԳԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՅԹի մը ստեղծման մէջ: Այս քաղաքականութեան իրականացման համար թանկագին օգնական մը գտաւ ան յանձին Ս. Մեսրոպ Մաշտոցի:

Գիրերու գիւտէն եւ Մաշտոցի Եդեսիայէն դարձէն ետք Հայաստանի մէջ սկսաւ կրօնական եւ մշակութային հսկայ շարժում մը։

Յետագային, երբ իրենց ուսումը աւարտելէ ետք, Մաշտոցի աշակերտները Բիւզանդիոնէն վերադարձան, անոնք իրենց հետ բերին Ս. Գիրքի Յունարէն լեզուով աւելի հարազատ եւ ստոյգ բնագիր մը՝ Եօթանասնիցը: Այս անգամ թարգմանութեան գործը ղեկավարեց Ս. Սահակ, որ քաջածանօթ էր Յունարէն լեզուին եւ դպրութեան:

Այս թարգմանութիւնը եղաւ այնքան հիմնական եւ ճշգրիտ, որ Հայերէն Աստուածաշունչը այսօր կը նկատուի ամենէն գեղեցիկներէն մէկը եւ օտար գիտնականներուն կողմէ արժանացած է Թագուհի Թարգմանութեանց տիտղոսին:

Սուրբ Գիրքի հայանալով՝ Հայ ժողովուրդը ինքզինք աւելի մտերիմ եւ հարազատ զգաց Քրիստոնէութեան, որովհետեւ «Աստուած իրեն հետ կը խօսէր իր սեփական լեզուով», ինչպէս կը գրէ Մեսրոպ Մաշտոցի կենսագիրը՝ Կորիւն:

Արաբական տիրապետութեան շրջանին տարապայմանօրէն դժնդակ կացութեան մատնուեցան Հայ Ժողովուրդն ու Եկեղեցին: Հալածանքի եւ աւերածութեան այդ օրերուն, Հայոց Կաթողիկոսներուն մեծագոյն արժանիքը եղաւ ո՛չ միայն կանգուն պահել Կաթողիկոսական Աթոռը եւ պահպանել Հայոց Եկեղեցւոյ անկախութիւնն ու ինքնուրոյնութիւնը, այլ նաեւ մնալ ժողովուրդի կողքին, մխիթարել զայն ու գործնապէս օգնել անոր:

Այս ժամանակաշրջանին ունեցած ենք բազմաթիւ Կաթողիկոսներ, որոնցմէ երկուքը յիշատակելի գործունէութիւն ունեցած են եւ իրենց հետքը ձգած մեր ազգային եւ եկեղեցական պատմութեան էջերուն վրայ:

Է. դարու մեծագոյն երեք դէմքերէն մին է Ներսէս Գ. Կաթողիկոս (641-661), որուն օրով պատահեցան արաբական արշաւանքները եւ հայ ժողովուրդը մատնուեցաւ ծանր տագնապի:

Ներսէս Կաթողիկոս կոչուեցաւ ՇԻՆՈՂ, որովհետեւ ան մեծածաւալ շինարարական աշխատանքի ձեռնարկեց: Իր բարձրացուցած կոթողներէն ամենայատկանշականն է ԶՈՒԱՐԹՆՈՑի տաճարը:

Ներսէս Շինող գումարեց երկու ժողովներ Դուինի մէջ, 645-ին եւ 648-ին, որոնք զբաղեցան Հայ Եկեղեցւոյ բարեկարգչական ու դաւանական հարցերով: Կանոններ սահմանուեցան եպիսկոպոսներու վարչական պաշտօնի, քահանաներու գործունէութեան եւ եկեղեցական կալուածներու օգտագործման մասին: Երկրորդ ժողովին աւելի եւս շեշտուեցաւ Հայոց Եկեղեցւոյ հակա-քաղկեդոնական դիրքը:

Ներսէս Կաթողիկոսն էր դարձեալ, որ հաւաքել տուաւ մինչեւ իր օրը գրուած բոլոր հայ շարականները եւ ընտրել տալէ ետք լաւագոյնները, կազմեց կանոն մը, զոր գործադրել տուաւ բոլոր հայ եկեղեցիներուն մէջ: Կաթողիկոսին հրահանգով այս գործը գլուխ հանեց Բարսեղ Ճոն:

Այս Կաթողիկոսի օրով է, որ տեղի ունեցաւ Սուրբ Խաչին լուսատեսիլ երեւումը՝ ՎԱՐԱԳԱՅ լերան բարձունքին վրայ եւ այս առիթով է, որ հաստատուեցաւ Վարագայ Ս. Խաչի տօնը, զոր մեր Եկեղեցին կը տօնէ Սեպտեմբեր ամսուն:

ՅՈՎՀԱՆ Գ. ՕՁՆԵՑԻ (717-728) ծանօթ է նաեւ ԻՄԱՍՏԱՍԷՐ անունով։ Օձնեցին եղած է մեծ բարեկարգիչ մը: Ան հաւաքած է մինչեւ իր ժամանակ սահմանուած Հայ Եկեղեցւոյ կանոնները եւ կազմած Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ առաջին ԿԱՆՈՆԱԳԻՐՔը: Նոյնպէս ան հաւաքած է Կաթողիկոսներուն թղթակցութիւնները, մասնաւորաբար օտար՝ Յոյն, Ասորի եւ Վրաց Եկեղեցիներու պետերուն հետ, եւ զանոնք իբրեւ Կաթողիկոսարանի մնայուն արխիւ ամփոփած է հատորի մը մէջ, ծանօթ՝ ԳԻՐՔ ԹՂԹՈՑ անունով: Այս հատորը մինչեւ այսօր կը գործածուի իբրեւ թանկագին աղբիւրներէն մէկը Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ պատմութեան եւ աստուածաբանութեան:

Ը. դարէն մինչեւ ԺԱ. դար երկարող Հայ Եկեղեցւոյ պատմութիւնը կարելի է բաժնել երկու մասերու.-

- Առաջինը՝ 730-էն 855, այսինքն ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԵԱՑ Թագաւորութեան հիմնադրութեան ժամանակաշրջանը, երբ բազմաթիւ Կաթողիկոսներ արագօրէն յաջորդեցին իրարու: Տիրող քաղաքական ծանր պայմաններուն պատճառով (արաբական հալածանքներու շրջան) սակայն, անոնք չկրցան կարեւոր հետք ձգել: Առհասարակ անոնց գործունէութիւնը սահմանափակուեցաւ ժողովուրդին հոգեմտաւոր եւ ազգային սնունդ ապահովելով:

- Երկրորդը՝ Բագրատունեաց Թագաւորութեան համեմատաբար բարգաւաճ շրջանն է, որուն ընթացքին ունեցանք կարգ մը մեծ դէմքեր, ինչպէս՝ Յովհաննէս Դրասխանակերտցին (պատմաբան), որ Կաթողիկոսական Աթոռը փոխադրեց Աղթամար՝ ԱՐԾՐՈՒՆԵԱՑ Թագաւորութեան սահմաններէն ներս: Կարեւոր այլ մեծ դէմք մը եղաւ Անանիա Մոկացին:

Քաղաքական անդորրութեան այս շրջանին զարգացաւ ՀԱՅ ՎԱՆԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆը: Վանական շարժումը Հայաստանի մէջ սկսած էր Քրիստոնէութեան հաստատման օրերէն եւ ծաղկած մանաւանդ Դ. եւ Ե. դարերուն, երբ ճգնարանները վերածուած էին հայ դպրութեան կեդրոններու:

Ժ. դարը կը նկատուի հայ վանական շարժումին ՈՍԿԵԴԱՐը, երբ Հայաստանի զանազան նահանգներուն մէջ հիմնուեցան վանքեր, որոնք դարձան հայկական մշակոյթի ծաղկումի եւ ճառագայթումի կեդրոններ: Այդ վանք-ուսումնարաններէն են ՀԱՂԲԱՏն ու ՍԱՆԱՀԻՆը, ՆԱՐԵԿն ու ՇԻՐԱԿԻ ԴՊՐԵՎԱՆՔը, ԿԱՐՄՐՋԱՁՈՐն ու ՀՆՁՈՒՑ ՎԱՆՔը, եւ շատ ուրիշներ:

Վանքերուն նպաստը մեծ եղաւ մեր ազգային կեանքէն ներս: Անոնք եղան՝

- Հայ Եկեղեցւոյ անկախութեան եւ ազգային ինքնուրոյն դիմագիծի պահապանները.

- Մտաւոր մշակոյթի կեդրոններ եւ օժտուած կրթական հաստատութեան մը բոլոր կարելիութիւններով. անոնք պատրաստեցին մտաւորական եւ եկեղեցական մեծ դէմքեր.

- Անոնք եղան հայ գրականութեան եւ գրչութեան ու մանրանկարչութեան պահապաններն ու զանոնք զարգացնողները.

- Անոնք եղան ազգային վերածնունդի օճախներ:

Գրիգոր Վկայասէր Կաթողիկոսով նոր շրջան մը բացուեցաւ Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ պատմութեան մէջ: Հետեւելով դէպի Արեւմուտք Հայութեան մեծ տեղաշարժին՝ Հայոց Կաթողիկոսութիւնը դուրս եկաւ պատմական Հայաստանէն՝ հաստատուելու համար նախ ԾԱՄՆԴԱՒի, ապա ՀՌՈՄԿԼԱյի եւ ի վերջոյ ՍԻՍի մէջ: Այն ժամանակաշրջանը, որ կը տեւէ ԺԱ. դարէն ԺԵ. դարու կէսը, ընդհանուր բացատրութեամբ կը կոչենք ԿԻԼԻԿԵԱՆ ՇՐՋԱՆ:

Լատին Եկեղեցւոյ ազդեցութիւնները, Կիլիկիոյ մէջ Հայ Եկեղեցւոյ տկարացումը եւ եգիպտոսի Մեմլուքներուն մնայուն յարձակումները այնքան տկարացուցին Հայոց պետութիւնը, որ Լուսինեան տոհմի օրով, 1375 թուականին, վերջ գտաւ Հայոց Կիլիկեան Թագաւորութիւնը: Տագնապալի կացութեան մատնուեցաւ Հայութիւնը, որուն միակ կեդրոնը մնաց Հայոց Եկեղեցին իր Կաթողիկոսանիստ Սիս քաղաքով:

Այս ժամանակաշրջանին է, որ քաղաքական իշխանութեան անկումին հետեւանքով եւ Կիլիկիոյ մէջ Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ լատին ազդեցութեանց միշտ ենթակայ ըլլալու վտանգին պատճառով, ինչպէս նաեւ՝ Արեւելեան Հայաստանի մէջ անկախ եկեղեցական վարչութիւն մը ունենալու ձգտումով՝ Արեւելեան Վարդապետներուն մօտ յառաջ եկաւ Կաթողիկոսական Աթոռին Սուրբ Էջմիածնի մէջ վերահաստատելու գաղափարը: Այս շարժումին գլխաւոր դէմքերն ու դերակատարները եղան Տաթեւեան Դպրոցի Վարդապետները, որոնց յետագային միացան Աղթամարի Կաթողիկոսութեան իշխանութեան տակ գտնուող Վասպուրականի Վարդապետները:

1444-ին մեծ ժողով մը գումարուեցաւ Էջմիածնի մէջ եւ ներկաներուն կողմէ Կաթողիկոս ընտրուեցաւ Կիրակոս Վիրապեցի անունով վանականը, որ իբրեւ Կաթողիկոս ճանչցուեցաւ Երեւանի Խանին կողմէ: Անդին Կիլիկիոյ գահին վրայ կը մնար Գրիգոր Թ. Մուսաբէկեանց Կաթողիկոսը:

Ուրեմն ԺԵ. Դարէն սկսեալ է, որ Հայաստանեայց Եկեղեցին ունեցաւ երկու կաթողիկոսներ:

Print Friendly

ՎԵՐՋԻՆ ԼՈՒՐԵՐ

2017 – Վերանորոգումի Տարի

Vehapar New Photo
Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Թեմակալ Առաջնորդներուն, հոգեւոր դասուն, Ազգային Իշխանութեանց, եւ մեր ժողովուրդի զաւակներուն Նոր տարուան սեմին, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ... [...]

ՊԱՏԿԵՐԱՍՓԻՒՌԻ ՅԱՅՏԱԳԻՐ


May 21, 2017
May 14, 2017

ԼՈՒՐԵՐՈՒ ԱՐԽԻՒ