Ա.Մ. Նահանգներու Ազգային Առաջնորդարան Արեւմտեան Թեմ
Հիմնահարցեր Եւ Հանգրուաններ Արեւմտեան Հայաշխարհի Կազմաւորումին Մէջ*
Մատենաշար
Գիրք II
Յովհան Գ. Օձնեցի (Իշխ. 717–728)
Սուրբը, Կանոնագէտը Եւ Մեծ Վարպետը
Հայ Միջնաշխարհեան Մշակոյթի Եւ Դիւանագիտութեան
(2025)
Յովհան Գ. Օձնեցի (իշխ. 717–728) Սուրբը, Կանոնագէտը եւ Մեծ Վարպետը Հայ Միջնաշխարհեան Մշակոյթի եւ Դիւանագիտութեան երկրորդ երկլեզու հատորն է Ա.Մ. Նահանգներու Արեւմտեան Թեմի Ազգային Առաջնորդարանի Մատենաշարին՝ “Հիմնահարցեր եւ Հանգրուաններ Արեւմտեան Հայաշխարհի Կազմաւորումին մէջ.” Առաջինն է Ներսէս Դ. Շնորհալի Սուրբ եւ Դիւանագէտ եւ Ժողովուրդին ու Եկեղեցիին Գոյատեւումը Արեւմտեան Հայաշխարհին մէջ (2025). ** Մատենաշարին երրորդ գիրքը ընդարձակ ուսումնասիրութիւն մըն է (մամուլի տակ) անգլերէն լեզուով.- Prolegomenon to the Millennial History of the Western Armenian World From ‘Kingdoms’ to an Awakening Politics and Culture ‒ The First Phase Tenth to Fifteenth Centuries.
Մատենաշարը կը ներկայացնէ Արևմտեան Հայաշխարհին և Մերձաւոր Արևելեան լայն շրջանին մէջ հայոց պատմական կացութեան եւ փորձառութեանց մասին նոր տեսանկիւններ և վերլուծոմներ: Նպատակն է Ժողովուրդին, նա՛և մտաւորականութեան ուշադրութեան բերել և մատչելի դարձնել մտաւորական մշակոյթը արդիական և քննական տարազներու մէջ: Պատմական, մշակութային և ապրուա՛ծ աւանդը պէտք է որ մաս կազմէ հանրային մտածելակերպին և հասկացողութեան հորիզոններուն: ՈրովհետԵւ, ինչպէս հեղինակը Փրոֆ. Տատոյեան կը գրէ առաջին հատորին իր ներածականին մէջ, “ինչ որ գիտենք, կամ չենք գիտեր, նաև՝ ինչ որ կը կարծենք թէ գիտենք ամբողջովին կամ մասամբ, ճիշդ կամ սխալ, անհրաժեշտօրէն կ’ազդէ մեր ընտրութեանց և գործերուն վրայ: Սեփական պատմութեան վերաբերեալ դէպքերուն, դէմքերուն և հարցերուն մասին հանրութեան գիտութիւնը, ինչպէս նաև անգիտութիւնը իրենց կարգին մաս կը կազմեն անոր պատմական փորձառութեանց: Հետևաբար, ինչպէս որ ճանաչողութիւնը՝ նոյնպէս ալ հակառակը՝ անգիտութիւնը ազդակ է: Յաճախ մարդիկ սխալ դատողութիւններ կը կատարեն անգիտութեան հետեւանքով:
Պատմագիտական դրուագներու և որոշ չափով բարդ և նոր հարցերու պատրաստելու համար ընթերցողը, մանաւանդ երրորդ հատորին պարագային, Մատենաշարը կը սկսի նուազ ընդարձակ նիւթերով, որոնք հիմնականին մէջ ‘յառաջաբաններ’ են բուն տեսութեանց: Օձեցիի և Շնորհալիի քաղաքական-դիւանագիտական ասպարէզը յարմարագոյն ‘մուտքերն’ են: Այլապէս, մօտ հինգ դարեր կան ութերորդին՝ Օձնեցիի ժամանակին Դուին, և տասնըերկրորդին՝ Շնորհալլի ժամանակին Հռոմկլայ: Երկուքն ալ կը սահմանուին իբրև “սուրբ և դիւանագէտ” վերբերելու և շեշտելու համար իրենց և Հայ Եկեղեցիին ասպարէզին ու դերին քաղաքակա՛ն տարածքը հայ միջնաշխարհեան – այսինքն տարբեր պետութեանց և ուժերու միջև – կացութեան:
Իրողապէս, Եկեղեցիին հազարամեայ քաղաքական պատմութիւնը, իբրև իւրայատուկ և կարևոր նիւթ և մաս հայոց պատմութեան, և մասնաւորաբար Արևմտեան Հայաշխարհին՝ չէ արժանացած վերլուծումի: Տասերորդ դարէն իսկ, նախ քան հայ թագաւորութեանց անկումը և ժողովուրդին զանգուափայոն գաղթերը դէպի արևմուտք և հարաւ, և մասնաւորաբար շրջանային ուժերու և նոր թափանցումներու հետևանքով զարգացաւ ընդաձակ արևմտեան հայաշխարհ մը բնիկ հողէն դուրս: Մասնաւորաբար Կիլիկիոյ մէջ, առաջին անկախ քաղաքական միաւորին, եկեղեցին ստացաւ տարբեր հանգամանք և պարտաւորութիւններ: Արևելեան Հայաշխարհը, որ նուազ կերպով ենթակայ էր շրջանային և միջազգային յարաբերութեանց, ունեցաւ ի՛ր հարցերը և զարգացումի ուղիները: Սակայն այս հարցերը արդէն սկսած էին զարգանալ արդէն Օձնեցիի ժամանակ: Իր, նաև իր նախորդներէն Սուրբ Սահակ Գ. Ձորափորեցիի (իշխ. 677-703) հասկացողութիւնը կացութեան և խիզազ դիւանագիտութիւնը արտակարգօրէն հետաքրքրական պարագաներ են:
Ութերորդ դարուն Եկեղեցիին միաժամանակ դաւանաբանական և դիւանագիտական ասպարէզը արդէն գծուած էր իր մեծերուն ասպարէզովը: Երբ ժողովուրդին զանգուածային տարածումը դէպի արևմուտք և հարաւ ստեղծեց Արևմտեան Հայաշխարհ մը, այս հաստատութիւնը ինքզինք գտաւ նոր կացութեան մէջ և պարտաւորութեանց տակ Միջին Դարերէն մինչեւ Մեծ Եղեռնը և անկէ ետք մինչև ներկայս: Եթէ Սահակ Գ. սուրբը իր կեանքով և մահով, նաև յետ մահու դիւանագիտական յաղթանակով մարմանաւորեց հայոց պատմութեան ամէնէն մութ պահերը և Եկեղեցիին դերը, մի քանի տասնամեակ ետք Յովհան Գ. սուրբը, եղաւ բարեկարգիչ, կանոնագէտ, և մեծ վարպետը միջնաշխարհեան դիւանագիտութեան: Այս բեմին վրայ և միջավայրին մէջ գտան իրենք զիրենք Շնորհալին և իրմէ առաջ Գրոգոր Գ. և Գրիգոր Բ. Վկայասէր շարունակեցին աւանդը: Մի քանի հարցեր են ասոնք Մատենաշարին նիւթերու լայն շրջանակներէն:
———————————————————————
*Western Prelacy of the Armenian Apostolic Church of America Book Series “Fundamentals and Phases in the Making of the Western Armenian World”
Անգլերէն խորագիրները.-
**Book I. Nersēs IV Shnorhali Saint and Diplomat and the Persistence of the People and the Church in the Western Armenian World. (2005)
Book II. Yovhan III Ōdznets‘i. Saint, Jurist and Great Master of Armenian Mesopolitan Culture and Diplomacy. (2005)
