Կլոր Սեղան՝ Արեւմտեան Թեմի Ազգային Առաջնորդարանի Մէջ

ԿԻԼԻԿԻՈՅ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍՈՒԹԵԱՆ
ԱՄԵՐԻԿԱՅԻ ՄԻԱՑԵԱԼ ՆԱՀԱՆԳՆԵՐՈՒ
ԱՐԵՒՄՏԵԱՆ ԹԵՄԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՌԱՋՆՈՐԴԱՐԱՆԻ ՄԱՏԵՆԱՇԱՐԸ

FUNDAMENTALS AND PHASES IN THE MAKING OF THE WESTERN ARMENIAN WORLD
ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐ ԵՒ ՀԱՆԳՐՈՒԱՆՆԵՐ ԱՐԵՒՄՏԵԱՆ ՀԱՅԱՇԽԱՐՀԻ ԿԱԶՄԱՒՈՐՈՒՄԻՆ ՄԷՋ
ԻԲՐև
ՊԱՏՄԱԳԻՏՈՒԹԻՒՆ, ՊԱՏՄԱԶԱՆՑՈՒԹԻՒՆ և ՀՈԳԵԽՈՒԶՈՒՄ

Իր տեսակին մէջ թերևս առաջինը՝ Արևմտեան Առաջնորդարանի Մատենաշարը ‒ Հիմնահարցեր եւ Հանգրուաններ Արեւմտեան Հայաշխարհի Կազմաւորումին մէջ ‒ նիւթն էր մտաւորական ‘Կլոր Սեղանի’ մը Փետրուար 25ին, հայերէն լեզուով: Այս առիթով Առաջնորդարանը հրատարակեց գրքոյկ մը, Historiography, Meta-Historiography and Soul-Searching, ուր կան երեք հատորներուն կողքի պատճէնը, բովանդակութիւնը, և գրութիւն մը Փրոֆ. Սեդա Պ. Տատոյեանէն: Հեղինակը կը բացատրէ Մատենաշարին պատմագիտական նորութիւնները, նպատակները, և նշանակութիւնը, մասնաւորաբար Արևմտեան Հայաշխարհին հազարամեայ եղափոխութեան, քաղաքական-մշակութային մասնաւորութեանց և Հայ Եկեղեցիի ցարդ անգիր քաղաքական պատմութեան: Ցարդ, Մատենաշարէն Հրատարակուած են երկու հատոր (երկլեզու), իսկ երրորդը (անգլերէն) և ամէնէն ծաւալունը մամուլի տակ է.-

Nersēs IV Shnorhali – Saint and Diplomat and the Persistence of the People and the Church in the Western Armenian World/Ներսէս Դ. Շնորհալի Սուրբ եւ Դիւանագէտ եւ Ժողովուրդին ու Եկեղեցիին Գոյատեւումը Արեւմտեան Հայաշխարհին մէջ. (2025).

Yovhan III Ōdznets‘i Saint, Jurist and Great Master of Armenian Mesopolitan Culture and Diplomacy/ Յովհան Գ. Օձնեցի (իշխ.717-728) Սուրբը, Կանոնագէտը և Մեծ Վարպետը Հայ Միջնաշխարհեան Մշակոյթի եւ Դիւանագիտութեան. (2025)

Prolegomenon to the Millennial History of the Western Armenian World ‒ The First Phase Tenth to Fifteenth Centuries – From Kingdoms to Awakening, Politics and Culture. (2026)

Մատենաշարը իր ծննդոցը ունի միաժամանակ ընկերային, մշակութային եւ պատ¬մա-գիտական մտահոգութիւններու մէջ: Գլխաւոր նպատակ-ներէն է մտա¬ւորական եւ հոգեւոր մշակոյթը, և ապրուա՛ծ ‒ ոչ թէ երե¬ւակայուած, շարադրուած և ‘ծրագրուած’ ‒ պատմութիւնը դար¬ձնել ժո¬¬ղովուրդին մատչելի եւ առընչուած անոր ներկայի՛ հարցերուն և ինքնաճանաչութեան հորիզոններուն:

Բացի մի քանի նիւթերէ, ինչպէս Եղեռնը և Ղարաբաղը, Հայ պատմագրութեան ‒ ոչ թէ պատմագիտութեան ‒ մէջ կան բազմաթիւ մութ մասեր, արմատական հանգոյցներ և անելներ (impasse): Ըստ հեղինակին՝ պատճառները պէտք է փնտռել Մերձաւոր Արևելեան և միջնաշխարհեան կացութեանց ընդմէջէ՛ն հայոց պատմական փորձառութիւնները հասկնալու և բացատրելու մասնակի կերպերուն և դիտանկիւններուն մէջ:

Մատենաշարին կարևոր նիւթերէն մէկն է հայ եկեղեցիին աւելի քան տասնըեօթը դարերու քաղաքական պատմութիւնը, որ լուսանցքային կերպով միայն արժանացած է պատմաբաններու ուշադրութեան: Շնորհալիի, Նարեկացիի նման դէմքերու, ընկերային, քաղաքական նաև՝ աստուածաբանական աւանդը, իրակա՛ն-գործօն անհատականու- թիւնները անորոշ են իսկ իրենք կը մնան մեծ ‘ծանօթ-անծանօթներ’ (familiar strangers): Շնորհալին ծանօթ է իր շարականներով և աստուածաբանութեամբ, իսկ Նարեկացին իր բուժիչ և հրաշալի Նարեկով: Արդէն շատ ուշացած նախաձեռնութիւններ են ուսումնասիրել Շնորհալին դերը իր բարդ և վտանգաւոր միջնաշխարհեան ժամանակին ու շրջանին մէջ, իսկ նարեկացին իբրև տասերորդ դարու խիզախ ու հանճարեղ ընկերային-գաղաղափարաբանական յեղափոխական: Ա՛յս կարգի մօտեցումներ և վերլուծումներ կը բնորոշեն Մատենաշարին հատորները:

Մատենաշարին հեղնակին մօտեցումը միջմարզային (interdisciplinary) է: Ասիկա կը նշանակէ և կը պարտադրէ համադրել պատմագիտութիւն, ընկերաբանութիւն, մշակոյթի պատմութիւն, արուեստներ, և մասնաւորաբար՝ փիլիսոփայական-քննադատական մեթոտը: Այսպէս, Շնորհալիի եկեղեցական, աստուածաբանական, գրական և քաղաքական ասպարէզները կու գան միակ լայն պատմագիտական շրջանակի մէջ: Չկան մի քանի Շնորհալիներ, կայ մէ՛կ Շնորհալի որ սուրբ է և միաժամանակ դիւանագէտ, նաև՝ բանաստեղծ: Ուրեմն սովորական կեդրոնացումը նեղ երեսի մը վրայ մթագնած է ամբողջական մարդը, իր դերն ու աւանդը: Նոյնն է պարագան Նարեկացիի, պատմական շրջաններու և կարևոր իրադարձութեանց:

Մատենաշարին մօտեցումի կարևոր նորութիւններէն մէկն է նաև պատմագիտական յարացոյցի (paradigm, model) յեղաշրջումը: Փոխանակ կեդրոն-շրջամասի, կամ հայրենիք-սփիւռք/արտասահմանի կ’առնուին երկու՛ պատմական հայաշխարհներ, Արեւելեան Հայաշխարհը բնիկ հողին մէկ մասին շուրջ, և հազարամեայ և ուժական (dynamic) Արևմտեան Հայաշխարհը անոր արևմուտքը և հարաւը: Մատենաշարին երրորդ հատորը քննական ընդարձակ յառաջաբան մըն է Արևմտեան Հայաշխարհին տակաւին անգիր ամբողջական պատմութեան (Prolegomenon to the History of the Western Armenian World).

Գրեթէ ուշադրութենէ վրիպած է պատմականօրէն հիմնաւորուած այն իրողութիւնը թէ արդէն տասերորդ դարու վերջաւորութեան և անշուշտ հայ թագաւորութեանց վերջնական անկումով 1045ին, մասնաւորաբար Հայաստանը իրեն կցելու Բիւզանդական կայսերական ծրագրին հետևանքով, Հայոց Աշխարհը սկսած էր բաժնուիլ: Տասնըմէկերորդ դարուն զանգուածային գաղթերով դէպի արևմուտք և հարաւ, միաժամանակ ղուզ-սելճուք թրքական ցեղերու արագ թափանցումով պարպուեցաւ բնիկ հողը և յառաջացաւ հայկական նոր բնակավայր մը, Habitat/Ecumene որ արևելեանէն շատ աւելի ծաւալուն էր և դիրքով ուղղակիօրէն միջնաշխարհեան (mesopolitan, meso-poleis), այսինքն տարբեր պետութեանց և ազգերու միջև: Չկար կեդրոն և շրջամաս:

Յստակ կերպով գոնէ հազարամեակէ մը իվեր երկու հայաշխարհները կը գտնուին տարբեր կացութեանց մէջ և եղափոխութեան տարբեր ազդակներու ենթակայ: Ուրեմն ‘կեդրոնի և շրջամասի’ յարացոյցը (paradigm) չունի պատմական հիմեր: Իսկ հայրենիք-սփիւռք տարազումը պաղ պատերազմի անմիջական հետևանքներէն էր: Պարզապէս, կայ մէ՛կ ազգ երկու տարբեր հայաշխարհներու մէջ:

Կացութիւնը բնականաբար զարգացուցած է իր յարակից հարցերը: Առաջինն է ներքին բաժանում և հակամարտութիւն իւրաքանչիւր աշխարհին մէջ և երկուքին միջև: Երկու հայաշխարհներու միջև տարբերութիւնները անխուսափելի էին աշխարհի ամէնէն անկայուն ու փոթորկոտ շրջանին մէջ և մրցակից ուժերու միջև: Յաճախ անտեսուած է այն իրողութիւնը թէ եօթերորդ դարէն ետք, բացի Կիլիկիայէն, հայոց մեծամասնութիւնը կը գտնուէր իսլամակա՛ն աշխարհին մէջ: Ոչ-իսլամ փոքրամասնութեանց ներկայացուցիչը կրօնական պետն էր: Իսլամական Աշխարհին մէջ հայոց կացութեան պատմագիտական և աղբիւրագիտական ուսումնասիրութիւնը տակաւին նախնական է և հիմնուած նեղ-հայակեդրոն ենթադրութեանց և պատումներու վրայ: Հիմնական խնդիրը ան է որ բոլոր պարագաներուն՝ Եկեղեցին և կաթողիկոսները մաս կը կազմէին քաղաքական-դիւանագիտական գործընթացին (process): Դաշնագիրները յաճախ կը կնքուէին կաթողիկոսներու հետ, ինչպէս Սահակ Գ. Ձորափորեցիի, Յովհան Գ. Օձնեցի, և հոսկէ՝ Եկեղեցիի քաղաքական պատմութեան կարևորութիւնը:

Հայկական Կիլիկիոյ երևոյթը իր պատմագիտական բացատրութիւնը կը գտնէ Արևմտեան Հայաշխարհի յարացոյցին և մասնաւորաբար՝ Մերձաւոր Արևելքի մէջ Հայկական Միջնարարին (The Armenian Intermezzo in the Near Eastern World) մէջ:

Տասերորդ դարէն մինչև տասնըերկրորդին միջև մօտ երկու հարիւր տարուայ միջոցն է այս ‘միջնարարը’, այսինքն հայ թագաւորութեանց տկարացումէն ապա անկումէն մինչև Կիլիկիոյ մէջ թագաւորութեան մը հաստատումը 1198/9ին: Հակառակ կարծուածին, հիւսիսային Եփրատէն, Կապադովկիա, Հիւսիսային Միջագետք, ալ-Շամ, Պաղեստին և Եգիտոս՝ հայ քաղաքական ներուժի և գործունէութեան ամէնէն աշխոյժ և կարևոր դաշտը և շրջանն է ասիկա: Դժբախտաբար սակայն բոլորովին անտեսուած և փոքրացած է միայն այսպէս կոչուած ‘Կիլիկեան պատմութեան’ մը շուրջ:

Կիլիկիան ոչ միայն մաս մը՝ այլ նա՛և ուրիշ հետևանքներու կարգին, հետևա՛նք մըն է այս Միջնարարին: Անիկա ոչ թէ աստուածային պարգև մը կամ դիւցազնական դրուագ մըն է, այլ իսկական միջնաշխարհեան երեւոյթ մը, և ամէնէն երկարատև քաղաքական միաւորը (body politic) Արևմտեան Հայաշխարհի պատմութեան մէջ, քրիստոնեայ արևմուտքին և իսլամ արեւելքին միջև:

Հայկական Միջնարարին երկու դարերուն ընթացքին տարբեր և բազմաթիւ հայ ուժերու, դէմքերու և ուղղութիւններու, ներառեալ Կիկիլիցիներու, ռէալփոլիթիքը, ստեղծեց փոքր և մեծ քաղաքական-զինուորական իշխանութիւններ Արևմտեան հայաշխարհին տարածքին, Փիլարտոսի Մարաշի շուրջ իշխանապետութենէն մինչև Եգիպտոսի Հայկական Դարը, և Պաղեստինի Աւագեան իշխանապետութիւնը: Պատմագիտական նորութիւնը ան է որ Ռուբինեան Կիլիկիան մէ՛կն էր այս երեւոյթներէն, շրջապատուած քաղքեդոնական Բիւզանդացիներով, Սելճուք թուրքերով, լատին խաչակիրներով, սուննի Այյուպիականներով, ապա Մոնկոլներով և Մամլուքներով:

Կիլիկիայով պաշտօնապէս սկիզբը դրուեցաւ Արևմտեան Հայաշխարհին օտար հողի վրայ գոյատևման դժուարին ճամբուն: Այսօր, հազարաւոր մղոններ անդին, տակաւին կը քալենք այդ ճամբուն վրայ:

Մատենաշարի հեղինակը կը ներկայացնէ նաև այլ նոր տեսութիւն մը.- յաճախ կը խօսուի և կը գրուի իններորդէն տասնըմէկերորդ դարերու ընթացքին հայոց Թագաւորական Շրջանին (Age of Kingdoms) մասին, իբրև թէ անիկա ըլլար միակը և վերջինը: Կայ նաև, և իբրև հետևանք Հայկական Միջնարարին, Երկրորդ Շրջան մը, զոր հեղինակը կը կոչէ ‘Թագաւորական Եռանկիւնը’ կամ ‘Հաոց Երկրորդ Թագաւորական Շրջանը’ (The Dynastic Triangle or the Second Age of Kingdoms): Ասոնք են Կիլիկիան, Երզնկայի Իշխանապետութիւնը և Անիի վրացական-հայկական Զաքարեանները (Cilicia, the City State of Erznka/Erzinjān, and the Georgian-Armenian Zakarians at Ani).

Արևմտահայ և Արեւելահայ Հայաշխարհներու յարաբերութիւնը իր կարգին պէտք է որ ըլլայ նիւթ առարկայական և քննական պատմագիտութեան: Չէ եղած այդ աշխատանքը: Պատճառներուն մասին հեղինակը կ’անդրադառնայ Մատենաշարին մէջ: Զարգանալով բոլորովին տարբեր աշխարհագրական, քաղաքական, ընկերային և մշակութային աշխարհներու մէջ, Արևմտեան և Արևելեան Հայաշխարհները անպայմանօրէն պիտի ըլլային տարբեր: Տարակարծութիւնները անխուսափելի էին, երբեմն ուժգին բայց միշտ հասկնալի և բացատրելի: Ցաւօք, այդ չէ հանրային կարծիքը:

Արևմտեան Հայաշխարհին մէջ պայմանները իսկապէս միջնաշխարհեան էին և անոնց հետևանքով մշակոյթը բոլորովին տարբեր: Արդէն տասնըմէկերորդ դարուն երբ տարագիր ժողովուրդը, իր աւատապետական իշխանութիւնները և Կաթողիկոսութիւնը կը փորձէին գտնել նուազագոյն ապահովութիւն և մնայուն տեղ՝ բոլորն ալ արդէն մօտիկ փոխյարաբերութեանց մէջ էին տեղական ժողովուրդներուն և իշխանութեանց հետ: Հետևաբար Արևմտեան կողմը աւելի ազատամիտ և գործնապաշտ (pragmatic) մշակոյթի մը յառաջացումը ոչ միայն բնական այլ անհրաժեշտ էր, առնուազն գոյատևելու համար: Այս կացութիւնն էր որ յառաջացուց Հայ Մշակոյթի Արծաթէ Դարը տասնըերկրորդ դարուն, որուն յաջորդեց տեսակ մը նախա-Վերածնունդ (Proto-Awakening) յաջորդ դարերուն ընթացքին մինչև Միջին Դարերու աւարտը: Իրողապէս, Կիլիկիոյ մէջ էր որ Նարեկացիին յեղափոխական միտքերը և նոր գրականութիւնը հասկցուեցաւ և ազատագրուեցաւ: Միակ օրինակ մը հասաւ Շնորհալիին, որ Լամբրոնացիին հանճարեղ միջամտութեամբ և Գրիգոր Սկեւռացիին արուեստով եղաւ առաջին, շքեղ և միակ Մատեան Ողբերգութեանը: Արծաթէ Դարու ազատամիտ ոգին մոռացութենէ փրկեց հայ մշակոյթի մեծագոյն դէմքերէն ու երեւոյթներէն մէկը: Այս մասին բաւական երկար հատուածներ կան Երրորդ հատորին մէջ:

Prolegomenon կը նշանակէ քննական-վերլուծական ներածական, ոչ թէ պարզ յառաջաբան: Պատմական մանրամասն փաստարկներով երրբրդ հատորը կը վերբերէ նո՛ր Հայաշխարհի մը metamorphosis-ը, կամ զանցակերպումը ու ժողովուրդին ընկերային, քաղաքական, մշակութային եղափոխութիւնը իր հողէն դուրս, և արտօրինակ գոյատևումը (persistence): Հատորը կանգ կ’առնէ Միջին Դարերու վերջաւորութեան՝ տասնըհինգերորդ դարուն, երբ արդէն Վերածնունդի սերմերը սկսած էին ծաղկիլ տասնըերկրորդ դարու մշակոյթին ‘Արծաթէ Դարէն’ ետք Կիլիկիա և անոր իբրև հետևանք:

Prolegomenonին մէջ կայ փոքր գլուխ մը ‘1441ի Շարժումին’ Էջմիածնի Աթոռին հաստատումին մասին տարբեր վերլուծումի մը նուիրուած:

Հայկական Կիլիկիոյ թագաւորութեան անկումէն ետք 1375ին, Օսմանեան ապա Սաֆավիտ շրջանները բոլորովին տարբեր նիւթեր են տարբեր ուսումնասիրութեան մը համար:

Պատմագիտութիւն, Պատմազանցութիւն և Հոգեխուզում

Որևէ գրացանկագէտ (bibliographer) կամ սովորական ընթերցող Մատենաշարը, նաև հեղինակին գործերուն կարևոր մէկ մասը պիտի նկատէ պատմութեան կամ historyի գիրքեր: Սխալ: Ճիշդ է որ պատմագիտական մեթոտները և համապատասխան նիւթերը կը գործածուին անպայմանօրէն, սակայն ընթացիկ ժողովրդական առումով ‘պատմութեան գիրքեր’ չեն անոնք, այլ՝ պատմափիլիսոփայական, քննական և միջ-մարզային գրականութիւն: Կիզակէտն է Մերձաւոր Արևելքի մէջ հայոց պատմական փորձառութեան և ‘հայ ըլլալու վիճակին’(the Armenian condition) վերլուծումը:

Պատմագիտութիւնը տարբեր է պատմագրութենէն, որ կը զբաղի դէպքերու ստուգումով և պատումով: Իսկ պատմագիտութիւնը դէպքերու փիլիսոփայական-քննական-քննադատական վերլուծումը և գրուած նիւթերուն և մեկնաբանութեանց վերարժևորումն է: Անիկա ուրեմն պատմութեան վեր-ա-գրումն է (re-writing of history) հիմնուած նո՛ր տեղեկութեանց, և յարաբերութեանց ստուգումին և քննական մեկնաբանութեանց վրայ: Այն նոր բացատրութիւնները և պատկերները զորս պատմագիտական ուսումնասիրութիւնները կը ներկայացնեն պէտք է որ նաև փոխանցեն նոր և աւելի խոր իմաստներ ներկա՛յ-ապրուա՛ծ իրականութեան: Հոս է անոնց գոյապաշտական նշանականութիւնը (existential dimension, relevance).

Երբ պատմագիտութեան նպատակը կ’ըլլայ անհատական և հաւաքական գոյութեան վերլուծումը-հասկացողութիւնը ‒ ինչպէս այս պարագային – անիկա կը զանցէ իր սահմանները և կ’ըլլայ Պատմազանցութիւն կամ Meta-Historiography: Տարբեր և աւելի ընթացիկ արտայայտութեամբ՝ անիկա անհատական և հաւաքական հոգեխուզում է (individual and collective soul-searching):

Հոգեխուզումը բուռն ներհայեցողութիւն (introspection) և վերարժեւորւմ է ամէն բանի: Անիկա կ’անդրանցնի ընդունուած պատումները և իմացքները (introspection and assessment that goes beyond the level of just facts) և կը փորձէ հասկնալ սեփական էութեան բնոյթը, թէ ուրկէ՞ կու գայ և ու՞ր կը դիմէ կամ պէտք է որ ուղղուի: Սեփական պատմութեան ճիշդ և ամբողջական հասկացողութիւնը ուրեմն հոգեխուզում է: Այսպէս, հոզեխուզում է գրել սեփական պատմութիւնը, որ կը նշանակէ ըլլալ ինքնագիտակից և մանաւանդ պարկեշտ՝ ընդունելու համար սխալներ և քաջ՝ փոխուելու համար: